Ból jest objawem towarzyszącym wielu schorzeniom i zalicza się do najczęściej spotykanych przyczyn skłaniających chorych do wizyty u lekarza rodzinnego. Z bólem ostrym mamy do czynienia na miejscu urazu, w karetkach pogotowia, w szpitalnych oddziałach ratunkowych, na salach operacyjnych, pooperacyjnych, jak również na salach porodowych. Pacjenci mają prawo oczekiwać od lekarzy i personelu leczącego skutecznego uśmierzania bólu ostrego.

Prawo do uśmierzania bólu ostrego oraz leczenia bólu przewlekłego zaliczane jest do uniwersalnych praw człowieka, a powołaniem lekarzy jest niesienie ulgi w cierpieniu. Podstawowym celem skutecznego postępowania przeciwbólowego jest stworzenie chorym subiektywnego komfortu, poprawa aktywności ruchowej, ułatwienie procesu zdrowienia oraz zmniejszenie ryzyka wystąpienia powikłań.

Ból przewlekły, trwający zazwyczaj dłużej niż 3 miesiące, jest definiowany także jako „ból, który wykracza poza przewidywany czas zdrowienia” i związany jest z cierpieniem i obniżeniem jakości życia. Ze względu na liczne objawy towarzyszące, ból przewlekły uznawany jest za chorobę samą w sobie, a w jego leczeniu zalecane jest postępowanie wielokierunkowe. Dane epidemiologiczne pokazują, że ból przewlekły w krajach europejskich, w których prowadzono takie badania, występuje u około 20 proc. populacji osób dorosłych, a u części z nich (ponad 5 proc.) jest to ból o bardzo dużym nasileniu.

Rodzaje bólu

Ze względu na mechanizmy powstawania bólu, można go podzielić na: ból pochodzenia zapalnego, który  powstaje w wyniku uszkodzenia tkanek oraz ból neuropatyczny powstały w wyniku uszkodzenia lub choroby somatosensorycznej części układu nerwowego. Najczęściej ból przewlekły towarzyszy chorobie zwyrodnieniowej stawów, a także dyskogennym i zwyrodnieniowym schorzeniom kręgosłupa. Często przyczyną cierpienia są występujące okresowo lub stale bóle głowy, głównie migrena i bóle napięciowe. Bóle neuropatyczne to najczęściej neuralgia po półpaścu oraz polineuropatie różnego pochodzenia (np. cukrzycowa czy po uszkodzeniu układu nerwowego przez środki toksyczne stosowane przykładowo w chemioterapii).

Ból jako sygnalizacja choroby

Ból u chorego na nowotwór może wystąpić jako jeden z pierwszych objawów choroby, jednak zazwyczaj zbyt późno ostrzega o jej wystąpieniu. W trakcie leczenia ból występuje u ponad 60 proc. chorych nowotworowych, a liczba osób cierpiących może zwiększyć się w terminalnym stanie choroby. Ból może wynikać z miejscowego naciekania guza, przerzutów oraz działań niepożądanych związanych z leczeniem: chirurgicznym, radioterapią i chemioterapią. Dolegliwości bólowe występują również u 30 proc. chorych po skutecznym zakończeniu leczenia. Leczenie bólu jest więc integralną częścią kompleksowego postępowania u chorego na nowotwór. Od ponad 32 lat stosowane jest leczenie farmakologiczne, wprowadzone przez WHO, które określa się mianem drabiny analgetycznej. Właściwe zastosowanie tego postępowania jest skuteczne u 80 proc. chorych, a podstawowym lekiem u pacjentów z bólem umiarkowanym, silnym i bardzo silnym jest morfina oraz inne silnie działające opioidy.

Czego nie wiemy o bólu?

W naszym kraju niewystarczająca jest jeszcze wiedza dotycząca zarówno metod klinicznej oceny, jak i leczenia bólu i nadal istnieje szereg obaw przed stosowaniem silnych leków przeciwbólowych. Dotyczy to przede wszystkim niedostatecznego stosowania silnie działających leków przeciwbólowych – opioidów, nie tylko u pacjentów z bólem pochodzenia nienowotworowego, ale również u chorych na nowotwór. Ponadto, dla wybranej grupy bardzo cierpiących pacjentów, ze względu na wymagające zmiany i obwarowania prawne, nie są dostępne preparaty kanabinoidowe.

W ostatnich latach wyjaśniono wiele zjawisk i mechanizmów odpowiedzialnych za powstawanie bólu, dzięki czemu możliwa jest terapia wielkokierunkowa (nie tylko leczenie farmakologiczne) zorientowana na mechanizmy powstawania bólu. Pomimo tego leczenie bólu wciąż jest trudnym problemem. Często właściwy wybór, kojarzenie metod leczenia czy dawkowanie leków jest nieadekwatne do potrzeb. Składa się na to wiele czynników: przekonania kulturowe, osobiste doświadczenia, historia bólu, nasilenie bólu, ograniczenie zdolności do pracy, zaburzenie sprawności intelektualnej, zgoda pacjenta i podatność na leczenie, oczekiwania pacjenta i przekonanie o przyczynie bólu, a często również względy ekonomiczne.