Leczenie przeciwbólowe, zaniedbywane przez wiele lat, zaczyna być traktowane jako 
ważny element leczenia onkologicznego. Rosnące zainteresowanie odczuciami chorych jest pozytywną oznaką zmian dokonujących się w medycynie. Ból jest przyczyną cierpień, ogranicza możliwości leczenia, osłabia siły ochronne organizmu, odbiera chęć do walki z chorobą, może być powodem depresji. Chorzy nie powinni cierpieć z powodu bólu.

Leczenie bólu

Współczesne zasady leczenia bólów nowotworowych oparte są na  wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO 1986). Najważniejsze jest stopniowanie leczenia. Zgodnie z nasileniem bólu, zmienia się leki na słabsze lub silniejsze według tzw. „drabiny analgetycznej”. Najszerzej stosowane są leki opioidowe – morfina i jej pochodne.

Drugą zasadą w leczeniu stałych bólów jest regularne podawanie leków, tak by ból nie powracał.

Zasady WHO spowodowały poprawę skuteczności leczenia przeciwbólowego, a jednocześnie, pozwoliły zidentyfikować zjawiska negatywne, np. bóle powstające w uszkodzonych nerwach wymagają specjalnej uwagi. Innym rodzajem bólów trudnych do leczenia są tzw. „bóle przebijające”.

Ból przebijający

U połowy leczonych z powodu bólów przewlekłych, pojawiają się napady silnych bólów, które jakby „przebijają się” przez leczenie. Nazwano je „bólami przebijającymi”. Pojawiają się kilka do kilkunastu razy na dobę bez przyczyny lub są wywoływane ruchami, kaszlem itp. Ból pojawia się nagle i szybko narasta. Czas trwania jest zróżnicowany (średnio ok. 1 godziny). Bóle ograniczają możliwości funkcjonowania, nasilają stres, zwiększają ryzyko depresji i lęku.

Trudno było uzyskać lek, który może zadziałać natychmiast po zażyciu, tak jak narasta ból przebijający. Lek powinien być łatwy w stosowaniu, by można go było zażyć 
w każdym momencie.

Najszybciej działają leki podawane dożylnie, ale taka droga nie nadaje się do stosowania, na co 
dzień. Połknięcie tabletki jest mało 
kłopotliwe, ale lek zaczyna działać zbyt późno, bo dopiero po ok. 30 min.

Nowe możliwości

Rozwiązaniem problemu okazało się podawanie leku na śluzówki jamy ustnej lub nosa. Podany 
w ten sposób lek wchłania się bardzo szybko. Substancją, która nadaje się do podawania przez śluzówki jest fentanyl. Ten opioid jest szeroko stosowany w zwalczaniu bólów pooperacyjnych oraz w leczeniu bólów przewlekłych (plastry). Do leczenia bólów przebijających opracowano preparaty przezśluzówkowe. 
Początkowo były to lizaczki, a obecnie tabletki podpoliczkowe, podjęzykowe oraz spray donosowy.

Preparaty te spełniły oczekiwania i obecnie dysponujemy skutecznym sposobem zwalczania bólów przebijających.

Stosowanie bardzo silnego leku, którego efekt odczuwalny jest prawie natychmiast pozwala na dokładne dobieranie dawki dla każdego pacjenta. Właściwa dawka to ta, która znosi ból, a jednocześnie nie powoduje działań ubocznych. Indywidualne dobieranie właściwej dawki nazywane jest „miareczkowaniem”.

Odpowiednia dawka

Zasady miareczkowania można opisać następująco. Gdy pojawia się ból przebijający, chory wkłada pod policzek tabletkę o najmniejszej dawce. Efekt odczuwalny jest już po kilku minutach, ale właściwej oceny dokonuje się po 30 minutach. Jeśli ból ustąpił, oznacza to, że dawka jest właściwa. Jeśli ból nie ustąpił, to aplikuje się kolejną tabletkę i znowu ocenia się efekty. Przy następnym ataku stosuje się już podwójną dawkę. I tak dalej  (spray donosowy miareczkuje się nieco inaczej).

Miareczkowanie nie jest skomplikowane. Zazwyczaj dawkę właściwą uzyskuje się po 2 – 3 próbach. Miareczkowanie zapewnia bezpieczeństwo leczenia, daje też możliwość lepszego poznania bólu. Może być traktowane jako rodzaj dialogu pacjenta z bólem i lekarzem: ból, tabletka, reakcja itd. Leczenie opioidami wymaga dobrej współpracy pacjenta z lekarzem, a także wiedzy o unikalnych właściwościach stosowanych leków. Tego wszystkiego uczą się pacjenci i lekarze.

 

Nie lekceważ objawów

Rozwijająca się choroba nowotworowa nie zawsze powoduje objawy wyraźnie zauważalne. Poniżej symptomy, które powinny skłonić nas do szybkiego zgłoszenia się do lekarza:

Rak płuca, oskrzeli i tchawicy:

  • długotrwały kaszel, duszność, krew w plwocinie, ból 
w klatce piersiowej, częste zapalenia dróg oddechowych.

Rak gruczołu krokowego:

  • częste oddawanie moczu, trudności w oddawaniu moczu, krwiomocz.

Rak jądra:

  • guz w obrębie jądra lub najądrza, powiększenie jednego jądra, zapalenie najądrza, przerost gruczołu, ból w mosznie.

Rak jelita grubego (wraz z odbytnicą):

  • zaparcia i biegunki, świeża krew lub śluz w stolcu, uczucie niepełnego wypróżnienia, niedokrwistość, utrata wagi.

Rak piersi:

  • guz w piersi, krwisty lub surowiczy wyciek z brodawki, zmiana w wyglądzie brodawki, owrzodzenie brodawki, zmiany wyglądu skóry piersi.

Rak szyjki macicy:

  • nietypowe krwawienia z pochwy, głównie po stosunku seksualnym, ból w podbrzuszu, obfite upławy.

Rak żołądka:

  • ból w nadbrzuszu, krwiste lub fusowate wymioty, nudności, smoliste stolce, brak łaknienia, utrata wagi, wyczuwalny guz 
w nadbrzuszu.

Rak wątroby:

  • uczucie osłabienia, utrata wagi, bóle w nadbrzuszu, powiększenie wątroby, żółtaczka.

Rak trzustki:

  • chudnięcie, stale utrzymujący sie tępy ból w jamie brzusznej, żółtaczka, nawracające 
zapalenia zakrzepowe kończyn dolnych (często po jednej stronie).