akie skutki uboczne mogą wystąpić podczas chemio- i radioterapii? Dlaczego się one pojawiają, czym są spowodowane?

Leczenie chorób nowotworowych wymaga stosowania metod, które mogą wywoływać różne skutki uboczne. Wśród powikłań znajdują się takie, które bezpośrednio zagrażają życiu pacjentów oraz takie, które nie doprowadzają do ciężkich uszkodzeń organizmu, a pomimo tego bardzo upośledzają codzienne funkcjonowanie, czyli pogarszają jakość życia. Większość cytostatyków oraz promieniowanie jonizujące uszkadzają przede wszystkim młode, dzielące się komórki. Dlatego najczęstszym medycznie istotnym powikłaniem jest uszkodzenie szpiku objawiające się zmniejszeniem liczby, a nawet zanikiem białych krwinek odpowiedzialnych za odporność wobec bakterii, wirusów i grzybów czy płytek krwi odpowiedzialnych za procesy krzepnięcia. Upośledzenie funkcji szpiku powoduje wzrost ryzyka zakażenia, a nawet rozwoju groźnej dla życia sepsy. Do powikłań, które nie zagrażają utratą zdrowia lub życia, ale mogą negatywnie wpływać na nastrój i codzienne aktywności należy na przykład utrata włosów – po chemioterapii odwracalna, a po radioterapii najczęściej trwała. Na długiej liście objawów znajdują się także nudności i wymioty, które dotyczą aż 70 do 80 proc. ogółu chorych na nowotwory. Badania ankietowe wśród pacjentów oddziałów onkologicznych wykazują, że to właśnie nudności i wymioty oraz ból są postrzegane jako najgorsze objawy chorób nowotworowych albo najbardziej dokuczliwe powikłania leczenia. Nudności i wymioty indukowane leczeniem mogą być tak ciężkie, że z ich powodu około 20 proc. chorych rozważa rezygnację z kontynuowania skutecznego leczenia choroby zasadniczej. Nudności i wymioty towarzyszące chemioterapii skutkują osłabieniem, postępującym wyniszczeniem, niedoborami białka, witamin, zaburzeniami elektrolitowymi, a w konsekwencji nieprawidłowym gojeniem ran, upośledzeniem funkcji szpiku, niekiedy nawet krwawieniem z górnego odcinka przewodu pokarmowego i wieloma innymi poważnymi zaburzeniami wymagającymi przerw w leczeniu a w konsekwencji zmniejszającymi szanse na wyleczenie. Nudności i wymioty mają silny, negatywny wpływ na jakość życia a dodatkowo podwyższają ogólne koszty leczenia oraz są powodem absencji chorobowej. Biorąc pod uwagę wzrastającą liczbę chorych poddawanych różnym formom leczenia przeciwnowotworowego profilaktyka nudności i wymiotów zgodna z aktualnym stanem wiedzy jest bardzo ważnym elementem terapii.

Jak pacjent może poradzić sobie z tymi problemami? Czy może stosować jakąś profilaktykę?

Ryzyko wystąpienia nudności i wymiotów zależy od wielu czynników, do których należą rodzaj terapii, stosowane cytostatyki lub tak zwane leki „celowane”, oraz lokalizacja zmian nowotworowych. Ogromne znaczenie mają także indywidualne cechy chorego takie jak wiek, płeć, a nawet nawyki na przykład związane ze spożywaniem alkoholu. Niezwykle ważne jest nastawienie psychiczne. Oprócz wymiotów ostrych, które występują w pierwszej dobie chemioterapii i wymiotów opóźnionych, obserwowanych od drugiej do, najczęściej, piątej doby, wyróżnia się także nudności i wymioty poprzedzające. Jeśli podczas pierwszego cyklu leczenia chory doświadczył nudności i wymiotów, przy kolejnym podaniu objawy te może wywołać samo wspomnienie chemioterapii. Zaczynają się więc jeszcze przed podłączeniem infuzji, a nawet przed dotarciem do szpitala. W sposób oczywisty świadczy to o ich psychogennym charakterze. Niestety ten rodzaj nudności i wymiotów wymaga przede wszystkim zastosowania leków uspokajających i przeciw lękowych. Przed rozpoczęciem terapii chory powinien poinformować lekarza o chorobie lokomocyjnej w przeszłości, a kobiety o nudnościach i wymiotach w ciąży, jeśli takich doświadczyły. Nie należy obawiać się zadawania pytań lekarzowi prowadzącemu ani tym bardziej informowania o czasie trwania i nasileniu nudności czy wymiotów, które wystąpiły po otrzymaniu chemioterapii. Aktualnie dostępnych jest wiele specyfików, które odpowiednio stosowane pozwalają uniknąć wystąpienia tych uciążliwych objawów u większości chorych i zmniejszają ryzyko wymiotów poprzedzających. Leki te są w pełni refundowane. Konieczne jest stosowanie się do zaleceń lekarskich, ponieważ łatwiej jest zapobiegać niż leczyć. Dodatkowo należy zadbać o odpowiednie nawodnienie organizmu a w przypadku nudności można wspomóc się imbirem, którego kłącze od czasów starożytnych było specyfikiem znanym z działania przeciwwymiotnego.