serostomia, czyli suchość jamy ustnej, jest schorzeniem występującym stosunkowo często, dotyczącym głównie kobiet. Chorują głównie osoby starsze, jak i w średnim wieku. Objawy dzieli się na subiektywne odczucie suchości w jamie ustnej, przy zachowanej prawidłowej ilości wydzielania śliny (kserostomia rzekoma) oraz na suchość jamy ustnej spowodowaną zmniejszeniem wydzielania śliny, a w skrajnych przypadkach jej zupełnym brakiem (kserostomia prawdziwa). Kserostomia prawdziwa może występować przy zdrowej błonie śluzowej jamy ustnej, z nieuszkodzonymi gruczołami ślinowymi (typ I). Dochodzi wtedy do zaburzenia ich pracy przez nieprawidłowe ich pobudzanie na drodze nerwowej. Natomiast ksereostomii prawdziwej typu II towarzyszy zanik błony śluzowej jamy ustnej, a gruczoły ślinowe ulegają uszkodzeniu. Tak więc kserostomia może być samodzielną jednostką chorobową wywołaną pierwotnie zaburzeniami funkcji gruczołów ślinowych, bądź stanowić jeden z objawów rozwijającej się choroby ogólnoustrojowej. Z tych właśnie względów nie powinna być nigdy lekceważona.

Do występowania suchości w jamie ustnej może prowadzić szereg różnorodnych czynników zarówno ogólnoustrojowych, jak i miejscowych.

W chwili obecnej najważniejszym czynnikiem wydaje się być przewlekłe przyjmowanie leków. Istnieje ponad 400 różnych leków, których jednym z ubocznych działań jest powodowanie suchości w jamie ustnej. Należą do nich: leki moczopędne (diuretyki), przeciwdepresyjne, antyalergiczne, leki na nadciśnienie, neurologiczne, przeciwastmatyczne, chemioterapeutyki , leki narkotyczne, przeciwbólowe i inne.

Suchość w jamie ustnej może stanowić jeden z pierwszych objawów wielu chorób lub nieprawidłowości ogóloustrojowych: odwodnienie, grzybica jamy ustnej, alergie, nadczynność tarczycy, cukrzyca, anemia, niedobory witamin, niedobór żelaza, AIDS, stany psychogenne, reakcja na przeszczep przeciw gospodarzowi, sarkoidoza, amyloidoza, lipidoproteinemia, guzy mózgu. Najczęstsze przyczyny miejscowe kserostomii to: oddychanie przez usta, miejscowa infekcja grzybicza w jamie ustnej, palenie tytoniu, stan po radioterapii głowy lub szyi oraz użytkowanie wyjmowanych akrylowych protez zębowych.

W kserostomii rzekomej występuje odczucie mniej lub bardziej nasilonego dyskomfortu, w tej prawdziwej dołącza się do niego szereg objawów, jako że ślina spełnia bardzo ważne funkcje w organizmie. Zmniejszenie ilości wydzielania śliny powoduje zaburzenie homeostazy w jamie ustnej zapewniającej prawidłowy przebieg wielorakich procesów: czynności mowy, rozdrabniania i wstępnego trawienia pokarmów, formowania i połykania kęsa, ochrony powierzchni zębów i błony śluzowej przed czynnikami biologicznymi, mechanicznymi i chemicznymi, odczuwania bodźców smakowych, termicznych i dotykowych.

Do głównych objawów i dolegliwości osób cierpiących na kserostomię zalicza się: pieczenie (palenie) języka i /lub warg (BMS – burning mouth syndrome), trudności w przyjmowaniu i połykaniu pokarmów, zaburzenia odczuwania smaku (z przewagą smaku słonego i gorzkiego), utrudniona mowa (konieczność ciągłego popijania wody), skłonność do nadżerek i owrzodzeń błony śluzowej z wtórnymi zakażeniami bakteryjno-grzybiczymi, próchnicę okrężną zębów bardzo szybko postępującą, infekcje grzybicze, wysuszenie i zmianę zabarwienia błony śluzowej (od bladoróżowej do ognistoczerwonej). W przypadku nie podjęcia leczenia dołączają się: wygładzenie lub pobrużdżenie języka, zanik brodawek języka, gładka lśniąca lub pomarszczona błona śluzowa jamy ustnej.

Występowanie tych objawów przyczynia się do wyraźnego spadku poziomu i jakości życia pacjentów cierpiących na kserostomię. Dlatego tak istotne wydają się właściwa diagnostyka i odpowiednie leczenie.

Miejscowo najwłaściwsze postępowanie polega na utrzymywaniu właściwej higieny jamy ustnej z zastosowaniem łagodnej pasty do zębów, szczotek do przestrzeni międzyzębowych oraz płynu o małym stężeniu fluoru do płukania jamy ustnej. Należy oczyszczać błonę śluzową i język również w przypadku bezzębia. Ruchome uzupełnienia protetyczne powinny być szczotkowane specjalną szczotką do protez i aparatów ortodontycznych z użyciem wody i mydła (a nie pasty do zębów). W żadnym wypadku nie wolno w tego typu uzupełnieniach spać, powinny być one po umyciu przechowywane w nocy „na sucho”.

Z preparatów stosowanych miejscowo warte polecenia są te mające jednocześnie działanie przeciwzapalne, antyseptyczne, powlekające i uśmierzające odczucia dyskomfortu czy doznania bólowe błony śluzowej jamy ustnej. Ważnym jest, aby stosowany preparat był łatwy i szybki w aplikacji, zarówno we fragmentach błony śluzowej jamy ustnej narażonych na uraz mechaniczny (wargi, podniebienie twarde, dziąsła, język, policzki) jak i w miejscach trudno dostępnych (podniebienie miękkie, tylna ściana gardła, łuki podniebienne) oraz nie miał działania drażniącego. Nie bez znaczenia jest konsystencja preparatu i jej zdolność do trzymania się zmienionej tkanki. Przylegając do suchej śluzówki jamy ustnej długotrwale zmniejsza dyskomfort związany z częstym podrażnianiem. Wytworzona warstwa może zawierać rożne substancje czynne, np. związki o działaniu sprzyjającym gojeniu się i regeneracji błony śluzowej jamy ustnej (w tym substancje czynne roślin i kwas hialuronowy – związki wspomagające naturalny proces gojenia uszkodzonych tkanek). Dzięki silnym właściwościom adhezyjnym, preparat leczniczy może utrzymywać się na śluzówce błony jamy ustnej na tyle długo, aby składniki aktywne mogły wniknąć i regenerować. Można posiłkować się częstym popijaniem małych ilości wody, wywarem z siemienia lnianego, substytutami śliny, mlekiem krowim i dietą bezcukrową. Należy unikać mocnych alkoholi. Istotna jest systematyczność, która pozwala na powstrzymanie lub przynajmniej zwolnienie postępującej destrukcji tkanek jamy ustnej oraz poprawę komfortu i poziomu życia chorych na kserostomię.

Każdy przypadek nie ustępującej suchości jamy ustnej powinien zostać skonsultowany z lekarzem stomatologiem i lekarzem rodzinnym w celu przeprowadzenia właściwej diagnostyki oraz podjęcia odpowiedniego leczenia.