Home » Onkologia » Zaparcie poopioidowe – trudny problem wymagający leczenia
Onkologia

Zaparcie poopioidowe – trudny problem wymagający leczenia

Partner serwisu:
Partner serwisu:
Tomasz Dzierżanowski

Dr n. med. Tomasz Dzierżanowski

Kierownik Pracowni Medycyny Paliatywnej Zakład Medycyny Społecznej i Zdrowia Publicznego Warszawski Uniwersytet Medyczny

Stosowanie opioidów może wywoływać działania niepożądane ze strony układu pokarmowego. U pacjentów często występuje zaparcie stolca, które stanowi najpoważniejszy problem, prowadzący nawet do niedrożności przewodu pokarmowego.

W jakim celu stosuje się u pacjentów leki opioidowe?

Opioidy to leki przeciwbólowe stosowane do walki z umiarkowanym i silnym bólem, często przewlekłym. Niestety nawet krótkotrwałe ich stosowanie wiąże się z ryzykiem wystąpienia zaparcia stolca.

Kiedy konkretnie stwierdza się zaparcie stolca u pacjentów stosujących opioidy, a także czy zmienia się ono w czasie długotrwałego leczenia i np. zmniejsza się lub ustępuje?

Zaparcie stolca rozpoznajemy zarówno na podstawie objawów obiektywnych, takich jak zwiększona częstość wypróżnień na tydzień oraz zmniejszona ilość oddawanego stolca, jak i subiektywnych, w tym m.in. trudność wypróżnienia, ból podczas wypróżnienia, ból odbytu lub poczucie niepełnego wypróżnienia. Aby stwierdzić zaparcie stolca wystarczy objaw subiektywny, przy prawidłowej częstości. Trzeba także podkreślić, że u pacjentów stosujących opioidy, zaparcie nasila się wraz z długością stosowania terapii i nie ustępuje samoczynnie.

Istnieje wiele działań niepożądanych podczas stosowania opioidów. Czy jednak zaparcie to najpoważniejszy problem podczas tego leczenia?

U pacjentów stosujących opioidy często stwierdza się tak zwany zespół zaburzeń jelitowych wywołanych opioidami, obejmujący oprócz zaparcia stolca, także objawy takie jak bóle brzucha, wzdęcia, zgaga, refluks żołądkowo-przełykowy i suchość jamy ustnej, z tym, że zaparcie jest najpoważniejszym objawem, którego rzeczywiście się obawiamy. Brak leczenia zaparcia stolca prowadzi do wytworzenia się kamieni kałowych i zaczopowania przewodu pokarmowego, co z kolei może spowodować jego niedrożność, stanowiącą bezpośrednią przyczynę zagrożenia życia.

Jak pacjenci mogą sobie radzić z zaparciem w trakcie tego leczenia? Zwykłe leki przeczyszczające zazwyczaj są mało skuteczne.

Wraz z rozpoczęciem leczenia opioidami oprócz zastosowania modyfikacji behawioralnych i dietetycznych, włącza się także środki przeczyszczające. Niestety działanie tych najpopularniejszych środków pochodzenia roślinnego polega na podrażnianiu ściany przewodu pokarmowego, co u pacjentów stosujących opioidy jest bezskuteczne, gdyż ich przewód jest jakby „porażony” i przez to niewrażliwy na takie działanie. Stosuje się także tzw. makrogole, czyli preparaty rozpuszczalne w szklance wody, które można stosować przewlekle. U wielu osób mogą być jednak nieskuteczne i w takich sytuacjach należy sięgnąć po leki przyczynowe, będące antagonistami opioidowymi.

Jak działa antagonista receptora opioidowego?

Jest to lek będący antagonistą opioidowym, który zabezpiecza przewód pokarmowy przed działaniem leku opioidowego i jednocześnie ogranicza swoje działanie do działania obwodowego, nie znosząc przy tym działania przeciwbólowego analgetyku. Tym samym spełnia swoje zadanie, zabezpieczając przewód pokarmowy przed szkodliwym działaniem opioidów. Wskazaniem do jego zastosowania jest nieskuteczność zwykłych środków przeczyszczających w podjętym leczeniu zaparcia poopioidowego. Tutaj przestrzegam przed długotrwałym stosowaniem zwykłych środków przeczyszczających, które często są mało skuteczne, zwlekaniem z włączeniem antagonisty. Oczywiście należy podjąć próbę leczenia zwykłym środkiem przeczyszczającym, jednak powinna ona trwać rozsądnie krótko, w przeciwnym razie może dojść do niedrożności przewodu pokarmowego, możliwej do leczenia jedynie chirurgicznie. Warto podkreślić, że po zastosowaniu antagonisty opioidowego i uzyskaniu wypróżnienia, należy stosować profilaktykę wtórną, która polega na regularnym podawaniu go codziennie lub co drugi dzień.


Zaparcie u pacjenta leczonego opioidami – czy można z nim walczyć?

Aleksandra Ciałkowska-Rysz

Dr n. med. Aleksandra Ciałkowska-Rysz

Kierownik Zakładu Medycyny Paliatywnej Katedry Onkologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi oraz Oddziału Medycyny Paliatywnej Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego im. WAM w Łodzi

Zaparcie stolca u chorych na nowotwory może być spowodowane różnymi przyczynami. Najczęściej patomechanizm powstawania zaparcia jest złożony. Oprócz opioidów, działanie hamujące na przewód pokarmowy może wywierać także wiele innych leków przyjmowanych przez pacjenta.

Jak opioidy działają na motorykę układu pokarmowego?

Opioidy wywierają hamujący wpływ na przewód pokarmowy, co oznacza, że zmniejszają wydzielanie wszystkich soków trawiennych, zwiększają ich wchłanianie oraz spowalniają perystaltykę przewodu pokarmowego, co w konsekwencji wydłuża pasaż treści pokarmowej przez przewód pokarmowy. Wskutek tych mechanizmów dochodzi do tworzenia się odwodnionych mas kałowych, czasami nawet kamieni kałowych, które zapychają przewód pokarmowy i dodatkowo uniemożliwiają przemieszczenie ich dalej oraz wydalenie. Dodatkowo, w trakcie terapii opioidowych występuje zwiększenie napięcia zwieraczy, w tym zwieracza odbytu, co jeszcze bardziej komplikuje sytuację.

Czy każdy pacjent stosujący leczenie opioidami cierpi na zaparcie stolca?

Niestety, każdy opioid ma wpływ na przewód pokarmowy i każdy niesie ryzyko wystąpienia zaparcia stolca. Objaw ten występuje u około 60-80 proc. chorych stosujących terapie opioidowe.

Czy ze względu na to, że opioidami leczeni są głównie pacjenci w terapii paliatywnej oraz pacjenci onkologiczni, którzy bardzo często są przykuci do łóżka, zaparcie stolca pogłębia także brak aktywności fizycznej (lub niewielka) oraz czynniki psychologiczne związane np. z frustracją załatwiania tych potrzeb do basenu lub z pomocą innych osób?

Zaparcie stolca u chorych na nowotwory może być spowodowane różnymi przyczynami. Najczęściej patomechanizm powstawania zaparcia jest złożony, co oznacza, że u jednego pacjenta występuje wiele przyczyn. Oprócz opioidów, działanie hamujące na przewód pokarmowy może wywierać także wiele innych leków przyjmowanych przez pacjenta. Oczywiście wśród innych przyczyn zaparcia wyróżnia się m.in.: unieruchomienie, wypróżnienia w warunkach leżących, uzależnienie od opiekunów, brak intymnych warunków defekacji, a także nieodpowiednia dieta oraz mała ilość przyjmowanych płynów.

Czy tym pacjentom może pomóc modyfikacja diety i wdrożenie m.in. produktów bogatych w błonnik?

Postępowanie dietetyczne można rozważyć u chorych w dobrym stanie ogólnym, którzy przyjmują pokarmy i płyny drogą doustną. W ich sytuacji dieta może stanowić element profilaktyki zaparcia, jednak warto pamiętać, że nie jest elementem terapii. Można wtedy stosować pokarmy wzbogacone o owoce suszone zawierające pektyny, które gromadzą płyny w świetle przewodu pokarmowego i są to m.in. suszone morele, rodzynki, śliwki, siemię lniane, orzechy, a dodatkowo dobry efekt da wdrożenie do jadłospisu produktów takich jak maślanka, jogurt lub kefir oraz zapewnienie odpowiedniej ilości płynów.

Należy zwrócić uwagę, że u części pacjentów, ze względu na stan ogólny oraz ograniczenia w zakresie wykorzystania drogi doustnej, zalecenia dietetyczne nie mają wpływu na częstość wypróżnień. Dodatkowo, warto pamiętać, że profilaktyka przeciwzaparciowa nie opiera się tylko na modyfikacji diety, ale jest kompleksowa i o ile to możliwe, powinna zawierać także ćwiczenia fizyczne, a u pacjentów leżących – bierną fizjoterapię i masaż brzucha.

Jak wygląda leczenie zaparć poopioidowych? Czy znane są skuteczne, zadowalające metody?

Postępowanie lecznicze u chorych z zaparciem stolca wywołanym opioidami polega na zalecaniu leków przeczyszczających. Najczęściej podawane są pochodne senesu, laktuloza oraz makrogole. U chorych, u których wyczerpano inne możliwości skutecznego leczenia zaparcia stolca, należy stosować postępowanie inwazyjne, pod postacią wlewek doodbytniczych, lewatyw, czy ręcznego wydobycia mas kałowych. Alternatywną możliwością terapeutyczną jest zastosowanie antagonisty receptora opioidowego. Leki te występują zarówno w postaci tabletek, jak i iniekcji.

Czy w Polsce pacjenci mają dostęp do nowoczesnych, skutecznych terapii umożliwiających niwelowanie zaparć spowodowanych przyjmowaniem opioidów?

Takimi lekami są antagoniści receptorów opioidowych o działaniu wyłącznie obwodowym – występują one pod postacią tabletek i iniekcji podskórnych.

Next article