Home » Układ trawienny » Żywienie seniorów – o czym warto pamiętać?
Układ trawienny

Żywienie seniorów – o czym warto pamiętać?

Dr n. med. Ewa Kądalska

Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie

Każdy z nas wie, że prawidłowe odżywianie jest ważnym elementem w utrzymaniu dobrego zdrowia, samopoczucia i sprawności fizycznej. Zgodnie z wynikami badania populacyjnego PolSenior2 z 2021 roku, blisko ¼ osób starszych w Polsce wykazuje nieprawidłowy stan odżywienia. Dodatkowo, osoby po 75. roku życia są na nie bardziej narażone niż młodsi seniorzy. Trudno jest zadbać o regularność i różnorodność posiłków w młodym wieku, a co dopiero mobilizować do tego osobę starszą. Pamiętajmy, że nigdy nie jest jednak za późno, aby dokonać zmian w codziennym żywieniu i dzięki temu poprawić jego jakość.

Jakie jest zapotrzebowanie energetyczne osoby w starszym wieku?

Zapotrzebowanie na energię maleje wraz z wiekiem. Jest to związane ze stopniowym zmniejszaniem beztłuszczowej masy ciała i często zmniejszoną aktywnością fizyczną u seniorów.

Według norm żywienia dla populacji polskiej, średnie dobowe zapotrzebowanie na energię dla mężczyzn w wieku 66-75 lat o masie ciała 75 kg, w zależności od aktywności fizycznej, mieści się w przedziale 2050-3250 kcal. Przy niskiej aktywności fizycznej zapotrzebowanie to wynosi około 2050 kcal, przy średniej 2550 kcal, natomiast przy wysokiej – nawet 3250 kcal. Dla kobiet w wieku 66-75 lat o masie ciała 65 kg zapotrzebowanie wynosi około 1750-2750 kcal. Przy niskiej aktywności fizycznej zapotrzebowanie to wynosi około 1750 kcal, przy średniej – 2200 kcal, a przy wysokiej – 2750 kcal. To sporo mniej niż u np. 20-30-latków, których zapotrzebowanie kaloryczne jest wyższe – nawet o 300-450 kcal u kobiet i 500-750 kcal u mężczyzn.

Jakie są główne błędy żywieniowe popełniane przez osoby starsze?

Błędy popełniane w żywieniu ludzi starszych to przede wszystkim: zbyt wysokie spożycie cukrów prostych (np. słodyczy), a także mięsa i tłuszczów zwierzęcych. Seniorzy spożywają za mało produktów skrobiowych i warzyw, stanowiących źródło błonnika pokarmowego, a ich dieta niejednokrotnie ma niską gęstość odżywczą (mała kaloryczność potraw, a jednocześnie ich duża objętość). Ponadto seniorzy często wypijają zbyt małe ilości płynów.

Błędy żywieniowe mogą prowadzić do niedożywienia lub przeżywienia. Wśród osób starszych, u których istnieje ryzyko niedożywienia lub już ono wystąpi, często jest to związane z niedostatecznym pokryciem zapotrzebowania energetycznego, brakiem apetytu oraz zaburzeniami procesów trawienia i wchłaniania. Niedobór energii i składników odżywczych – w odpowiednich proporcjach – białek, tłuszczów, węglowodanów oraz witamin, składników mineralnych i mikroelementów wpływa niekorzystanie na sprawność funkcjonalną osoby starszej – skutkując m.in.: występowaniem zaniku mięśni i tkanki tłuszczowej, utratą sił, niedokrwistością, osłabieniem odporności organizmu, zawrotami głowy i upadkami.

Z kolei nadmiar wspomnianych składników odżywczych może powodować występowanie otyłości, cukrzycy, nadciśnienia, uogólnionej miażdżycy i powikłań tych chorób. Stąd tak ważne są właściwe proporcje wszystkich składników pożywienia, zgodnie z zaleceniami modelu „talerza zdrowego żywienia” zaproponowanym przez Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej.

Jaka dieta jest więc najlepsza dla seniorów?

Najbardziej zalecaną dietą dla seniorów jest dieta oparta na świeżych i gotowanych warzywach i owocach, pełnoziarnistych produktach zbożowych, przetworach mlecznych i chudym mięsie, dostosowaną do indywidualnych możliwości i preferencji seniora. Ważne jest spożywanie dojrzałych owoców, w formie naturalnej lub – w przypadku nietolerancji produktów surowych – w formie blanszowanej, lekko podpieczonej. Preferowanym sposobem przygotowania posiłków jest gotowanie, gotowanie na parze, pieczenie w folii i duszenie. Ograniczenia powinny natomiast dotyczyć produktów wysokoprzetworzonych, potraw tłustych, produktów wzdymających, wędzonych, konserwowych i smażonych.

Aby zapewnić pokrycie zapotrzebowania organizmu na płyny – według Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) – kobiety powinny wypijać ok. 1,6 l napojów na dobę, a mężczyźni ok. 2 litrów – objętość ta jest jednak zależna od masy ciała (przyjmuje się, że nawodnienie organizmu człowieka powinno wynosić ok. 30 ml/kg masy ciała).

U osób w wieku senioralnym często występować może brak apetytu. Jak zachęcić seniora do jedzenia?

Apetyt można poprawić poprzez dobór produktów dotychczas preferowanych, ale przyrządzonych tak, aby uzyskać największą wartość smakową, gęstość odżywczą i łatwo przyswajalną formę. Dodanie ziół i naturalnych przypraw stymuluje odczuwanie smaku. Zwilżenie jamy ustnej poprzez podanie wody do picia również zachęci seniora do jedzenia.

Ponadto istotne jest zadbanie o estetykę miejsca, w którym spożywane są posiłki, jak i wygląd samego dania, jedzenie wspólnie z osobą, z którą senior znajdzie temat do ciekawej rozmowy. Ważne jest także uwzględnienie możliwości i ograniczeń seniora, jak problemy z uzębieniem czy przyjmowanie leków mogących wchodzić w interakcje z żywnością. Zawsze warto rozdzielić czas spożywania posiłku i moment przyjmowania leków doustnych, przynajmniej o 1 godzinę, chyba, że są inne wskazania lekarskie. W przypadku ograniczeń związanych z żuciem lub połykaniem pokarmów można podawać posiłki zmiksowane lub przetarte.

Posiłek może być poprzedzony aktywnością seniora, pracą, wysiłkiem fizycznym (spacer, jazda rowerem, prace domowe), co spowoduje przyspieszone zużycie energii oraz pobudzi organizm do upominania się o dostarczenie składników energetycznych. W przypadku ryzyka niedożywienia warto skonsultować się z lekarzem geriatrą lub lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej, ponieważ może to być sygnałem rozwoju choroby wyniszczającej organizm.

Również po konsultacji z lekarzem, dietetykiem, pielęgniarką lub farmaceutą, u osób z tendencją do braku apetytu i utraty masy ciała, warto skorzystać z możliwości wsparcia żywieniowego, poprzez stosowanie dietetycznych środków spożywczych specjalnego przeznaczenia medycznego. Ze względu na różnorodność tych produktów na rynku – ich dobór powinien być bardzo uważny i przemyślany.


Piśmiennictwo i materiały źródłowe:
1 https://polsenior2.gumed.edu.pl/attachment/attachment/82370/Polsenior_2.pdf
2 red. Mirosław Jarosz, Ewa Rychlik, Katarzyna Stoś, Jadwiga Charzewska. Normy żywienia dla populacji polskiej i ich zastosowanie. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, 2020,42-43.
3 https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/talerz-zdrowego-zywienia
4 red. Dorota Szostak-Węgierek. Żywienie Osób Starszych. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020.
Next article