Regularne badania profilaktyczne pomagają monitorować stan zdrowia i wykrywać choroby na wczesnym etapie.
Lek. Katarzyna Woźniak „Mama i stetoskop”
Założycielka przychodni internetowej Zapytaj Lekarza, obesitolog oraz twórczyni internetowa
Jakie podstawowe badania profilaktyczne powinien regularnie wykonywać każdy dorosły, nawet bez objawów choroby?
Wiele chorób cywilizacyjnych rozwija się po cichu, bez objawów. Dlatego warto badać się regularnie, nawet gdy czujemy się dobrze. Podstawą jest morfologia krwi, glukoza na czczo, lipidogram, czyli cholesterol z podziałem na frakcje, kreatynina z oceną pracy nerek, TSH oraz badanie ogólne moczu. Do tego pomiar ciśnienia tętniczego i ocena masy ciała: BMI oraz obwód talii, bo to pierwszy sygnał choroby otyłościowej. U kobiet ważne jest badanie w kierunku HPV, które coraz częściej zastępuje klasyczną cytologię w profilaktyce raka szyjki macicy. W młodszym wieku piersi ocenia się przede wszystkim w USG, a między 45. a 74. rokiem życia podstawą jest bezpłatna mammografia co 2 lata. Po 50. roku życia dochodzi profilaktyka raka jelita grubego. Większość badań laboratoryjnych mamy dziś w jednym miejscu: od 2025 roku działa program Moje Zdrowie, czyli bezpłatny bilans dla dorosłych po 20. roku życia, dostępny w POZ i przez Internetowe Konto Pacjenta.
Jak często należy kontrolować najważniejsze parametry krwi, takie jak morfologia, glukoza i cholesterol?
Jeśli wyniki są prawidłowe i nie mamy czynników ryzyka, zwykle wystarczy kontrola co kilka lat. Nie ma jednak jednego interwału dobrego dla wszystkich. Glukozę na czczo warto sprawdzać co 3 lata od 45. roku życia, a wcześniej i częściej, gdy mamy nadwagę, otyłość albo cukrzycę w rodzinie, bo te osoby najwięcej zyskują na wczesnym wykryciu. Lipidogram również kontrolujemy co kilka lat, częściej po 40. roku życia i przy obciążeniach rodzinnych. Sama otyłość przesuwa nas do grupy, którą trzeba monitorować częściej. Morfologia nie ma sztywnego terminu, dobrze wykonać ją przy okazji innych badań. Jeśli leczymy się na nadciśnienie, cukrzycę czy zaburzenia lipidowe, częstotliwość ustala lekarz prowadzący i bywa znacznie większa. Bilans w programie Moje Zdrowie przysługuje osobom w wieku 20 do 49 lat raz na 5 lat, a po 50. roku życia raz na 3 lata.
Jaką rolę pełni lekarz rodzinny jako pierwszy kontakt z pacjentem i w kierowaniu na dalszą diagnostykę?
Lekarz rodzinny to przewodnik po całym systemie. Zna pacjenta, jego historię i obciążenia rodzinne, dlatego potrafi z pozornie błahego objawu wyłowić coś, co wymaga pilnej diagnostyki. To on zleca podstawowe badania, interpretuje wyniki i decyduje, czy potrzebna jest konsultacja u specjalisty. Dobrym przykładem jest choroba otyłościowa. To nie kwestia wyglądu ani silnej woli, tylko przewlekła choroba, która po cichu napędza cukrzycę, nadciśnienie i kłopoty z sercem. Lekarz rodzinny może rozpoznać ją wcześnie i włączyć leczenie albo skierować do poradni, zanim pojawią się powikłania. Dlatego nie warto traktować go wyłącznie jako miejsca po receptę. Najwięcej zyskujemy, gdy przychodzimy też wtedy, gdy nic złego się nie dzieje, na rozmowę o profilaktyce.
Jak wygląda współpraca lekarza rodzinnego z pacjentem w zakresie profilaktyki i dbania o zdrowie?
Najlepiej, gdy jest to partnerstwo, a nie jednorazowa wizyta. Lekarz dostarcza wiedzy i wyników, ale realna zmiana dzieje się w domu pacjenta: w tym, co jemy, ile się ruszamy, jak śpimy i jak radzimy sobie ze stresem. Sama powtarzam pacjentom, że nie chodzi o kolejną dietę cud, tylko o kilka nawyków, które utrzymamy przez lata. Dlatego tak ważne są wspólnie ustalone, konkretne i wykonalne cele zamiast ogólnego „proszę schudnąć”. W profilaktyce otyłości i jej powikłań liczy się konsekwencja, nie jednorazowy zryw. Pomaga w tym Indywidualny Plan Zdrowotny, który po bilansie przygotowuje zespół POZ. Warto przyjść na wizytę przygotowanym: spisać leki, pytania i niepokojące objawy. Bo łatwiej i taniej jest zapobiegać niż leczyć powikłania.
